Όταν προσπαθείς να ελέγξεις τα πάντα, καταλήγεις να χάνεις τον έλεγχο
Γιατί η άκαμπτη δίαιτα μπορεί να σε παγιδεύει, και τι σημαίνει πραγματικός έλεγχος στο αδυνάτισμα
Υπάρχει μια φράση που ακούω ξανά και ξανά από ανθρώπους που προσπαθούν να χάσουν βάρος:
«Όταν είμαι στο πρόγραμμα, είμαι τέλεια. Αν όμως ξεφύγω, μετά δεν μπορώ να σταματήσω.»
Και μέσα σε αυτή τη μία πρόταση κρύβεται ίσως ένα από τα σημαντικότερα προβλήματα του κλασικού αδυνατίσματος.
Γιατί ο άνθρωπος πιστεύει ότι το πρόβλημά του είναι πως δεν έχει αρκετό αυτοέλεγχο.
Και έτσι τι κάνει;
Προσπαθεί να αποκτήσει ακόμη περισσότερο.
Περισσότερους κανόνες.
Περισσότερες απαγορεύσεις.
Περισσότερη πειθαρχία.
Περισσότερο «πρέπει».
Λιγότερο φαγητό.
Λιγότερες εξόδους.
Λιγότερες παρεκκλίσεις.
Μέχρι που κάποια στιγμή… ξεφεύγει!
Και τότε καταλήγει στο συμπέρασμα:
«Να! Το ήξερα. Δεν έχω αυτοέλεγχο!»
Μόνο που μπορεί να συμβαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό.
Μπορεί να μη χάνει τον έλεγχο επειδή είχε πολύ λίγο.
Μπορεί να φτάνει στην απώλεια ελέγχου επειδή προσπαθούσε για πολύ καιρό να ασκεί υπερβολικά άκαμπτο έλεγχο.
Ο άνθρωπος δεν φοβάται μόνο το φαγητό. Φοβάται ότι δεν θα μπορέσει να σταματήσει
Η ανάγκη να νιώθουμε ότι μπορούμε να επηρεάσουμε όσα μας συμβαίνουν είναι βαθιά ανθρώπινη.
Η αβεβαιότητα συνδέεται με αυξημένο στρες και άγχος, ενώ η αίσθηση ότι διαθέτουμε κάποιον βαθμό ελέγχου και ικανότητας αντιμετώπισης, μπορεί να λειτουργήσει προστατευτικά απέναντι στο στρες.
Και αυτό φαίνεται παντού στη ζωή μας.
Δεν μας τρομάζει πάντοτε μόνο το πρόβλημα.
Μας τρομάζει περισσότερο το:
«Και αν συμβεί, τι θα κάνω;»
Το ίδιο ακριβώς συμβαίνει και στο αδυνάτισμα.
Πολλές φορές ο άνθρωπος δεν φοβάται πραγματικά ένα γλυκό.
Φοβάται αυτό που πιστεύει ότι θα ακολουθήσει μετά.
«Αν το φάω, μπορεί να ξεφύγω.»
«Αν ξεφύγω, μπορεί να συνεχίσω.»
«Αν συνεχίσω, θα χαλάσω όλη την προσπάθεια.»
«Και μετά πώς θα ξαναμπώ στη σειρά;»
Άρα το γλυκό δεν είναι πλέον απλώς ένα γλυκό.
Έχει μετατραπεί σε πιθανή απώλεια ελέγχου.
Και κάπως έτσι δημιουργείται φόβος γύρω από κάτι που κανονικά θα έπρεπε να είναι απλώς… φαγητό.
Η κλασική τυποποιημένη άκαμπτη δίαιτα, “υπόσχεται” έλεγχο
Στην αρχή μάλιστα τον δίνει.
Έχεις ένα χαρτί.
Έχεις ποσότητες.
Έχεις επιτρεπόμενα τρόφιμα.
Έχεις απαγορευμένα τρόφιμα.
Έχεις ώρες.
Έχεις κανόνες.
Και αισθάνεσαι:
«Τώρα ξέρω τι πρέπει να κάνω.»
Αυτό μπορεί πράγματι να ανακουφίζει.
Το πρόβλημα όμως, ξεκινά όταν ολόκληρος ο έλεγχος του ανθρώπου εξαρτάται από την προϋπόθεση:
«Πρέπει να ακολουθήσω το πρόγραμμα τέλεια.»
Και είναι πρόβλημα, επειδή η ζωή δεν ακολουθεί κανένα διαιτολόγιο.
Θα υπάρξει ένα τραπέζι.
Μια έξοδος.
Ένα ταξίδι.
Μια δύσκολη μέρα.
Ένα βράδυ που θα πεινάσεις περισσότερο.
Ένα γλυκό που δεν ήταν προγραμματισμένο.
Ένα Σαββατοκύριακο διαφορετικό.
Και εκεί αποκαλύπτεται η μεγάλη αδυναμία της άκαμπτης δίαιτας:
Σε έχει μάθει τι να κάνεις όταν όλα πάνε σωστά.
Δεν σε έχει μάθει τι να κάνεις όταν κάτι πάει διαφορετικά.
Και εδώ γεννιέται το «όλα ή τίποτα»
Ο άκαμπτος διατροφικός έλεγχος αγαπάει δύο καταστάσεις:
Μέσα στο πρόγραμμα.
ή
Έξω από το πρόγραμμα.
Δεν υπάρχει πολύς χώρος ανάμεσα.
Δεν υπάρχει: «Έφαγα λίγο περισσότερο σήμερα.»
Υπάρχει: «Χάλασα τη δίαιτα.»
Δεν υπάρχει: «Έφαγα ένα γλυκό.»
Υπάρχει: «Ξέφυγα.»
Δεν υπάρχει: «Αυτό ήταν ένα διαφορετικό γεύμα.»
Υπάρχει: «Η μέρα καταστράφηκε.»
Αυτός ο διχοτομικός τρόπος σκέψης —το γνωστό «όλα ή τίποτα»— έχει συσχετιστεί με δυσκολότερη μακροχρόνια διαχείριση του βάρους και μπορεί να συμβάλει σε επεισόδια απορρύθμισης του φαγητού.
Και εδώ συμβαίνει κάτι εκπληκτικό!
Το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα αυτό που έφαγες.
Το πρόβλημα είναι το νόημα και η ερμηνεία που του έδωσες.
Ένα κομμάτι γλυκό δεν λέει: «Τώρα φάε άλλα τέσσερα.»
Αλλά η σκέψη: **«Αφού χάλασε τώρα…» **μπορεί να το πει.
Και έτσι ένα μικρό γεγονός μετατρέπεται σε συμπεριφορά ωρών ή ημερών.
Η υπερφαγία μπορεί να ξεκινήσει πριν από την πρώτη μπουκιά
Αυτό είναι πολύ σημαντικό να το καταλάβουμε.
Μπορεί η υπερφαγία να φαίνεται ότι ξεκινά στις 10 το βράδυ μπροστά στο ψυγείο.
Στην πραγματικότητα, όμως, το έδαφος μπορεί να έχει προετοιμαστεί πολλές ώρες νωρίτερα.
Από το πρωί:
«Μη φας αυτό.»
«Πρόσεχε εκείνο.»
«Το μεσημέρι έφαγες λίγο παραπάνω.»
«Το βράδυ πρέπει να κρατηθείς.»
«Γλυκό ούτε να το σκέφτεσαι.»
«Πρέπει να είσαι καλός σήμερα.»
Και ο άνθρωπος περνάει ολόκληρη την ημέρα σε μία διαρκή διαπραγμάτευση με τον εαυτό του.
Δεν τρέφεται απλώς.
Επιτηρεί τον εαυτό του μην τυχόν και κάνει λάθος!
Και μερικές φορές υπάρχει και πραγματική πείνα
Ας μη μετατρέψουμε τα πάντα σε ψυχολογία.
Υπάρχουν άνθρωποι που προσπαθούν να αδυνατίσουν τρώγοντας τόσο λίγο μέσα στην ημέρα, ώστε το βράδυ η έντονη επιθυμία για φαγητό είναι απολύτως αναμενόμενη.
Ένας καφές το πρωί.
Κάτι ελάχιστο το μεσημέρι.
Μια σαλάτα.
«Κρατήθηκα όλη μέρα.»
Και στις 22:00: επίθεση στην κουζίνα!
Και τότε ο άνθρωπος κατηγορεί τον χαρακτήρα του.
Όμως κάποιες φορές προσπαθούμε να θεραπεύσουμε στις δέκα το βράδυ με «αυτοπειθαρχία» ένα πρόβλημα που δημιουργήσαμε από το πρωί με ανεπαρκές φαγητό.
Η σχέση μεταξύ διατροφικού περιορισμού και υπερφαγίας είναι πιο σύνθετη απ’ όσο συχνά παρουσιάζεται. Δεν σημαίνει ότι κάθε οργανωμένος θερμιδικός περιορισμός προκαλεί υπερφαγία — μάλιστα δομημένες παρεμβάσεις απώλειας βάρους μπορούν να βελτιώσουν τη διατροφική συμπεριφορά. Ωστόσο, σύγχρονες ανασκοπήσεις δείχνουν ότι σε ορισμένους ανθρώπους ο συνδυασμός περιορισμού με αρνητικό συναίσθημα, παρορμητικότητα και άλλους ψυχολογικούς παράγοντες συνδέεται με μεγαλύτερο κίνδυνο απώλειας ελέγχου.
Γι’ αυτό το θέμα δεν είναι:
«Περιορισμός ή καθόλου περιορισμός;»
Το πραγματικό ερώτημα είναι:
«Τι είδους έλεγχο μαθαίνω να ασκώ;»
Άλλο δομή και άλλο φυλακή
Το αδυνάτισμα χρειάζεται δομή.
Ασφαλώς!
Χρειάζεται να υπάρχει ενεργειακό έλλειμμα.
Χρειάζονται επιλογές.
Χρειάζεται ένας τρόπος διατροφής που εξυπηρετεί τον στόχο.
Αλλά άλλο πράγμα είναι:
«Έχω ένα πλαίσιο που με καθοδηγεί.»
και άλλο:
«Έχω κανόνες που αν τους παραβιάσω απέτυχα.»
Το πρώτο δημιουργεί ασφάλεια.
Το δεύτερο δημιουργεί φόβο.
Και ο φόβος της απόκλισης μπορεί να οδηγήσει τελικά σε ακόμη μεγαλύτερη απόκλιση.
Το παράδοξο του υπερβολικού ελέγχου
Δες τον κύκλο:
Φοβάμαι ότι θα χάσω τον έλεγχο.
↓
Βάζω περισσότερους κανόνες.
↓
Προσπαθώ να ελέγχω περισσότερο το φαγητό μου.
↓
Γίνομαι όλο και πιο άκαμπτος.
↓
Μία μικρή παρέκκλιση αποκτά τεράστια σημασία.
↓
Σκέφτομαι «τα χάλασα».
↓
Εγκαταλείπω προσωρινά την προσπάθεια.
↓
Τρώω περισσότερο.
↓
Νιώθω ενοχή και αποτυχία.
↓
Φοβάμαι ακόμη περισσότερο την επόμενη απώλεια ελέγχου.
↓
Αποφασίζω ότι από αύριο θα είμαι ακόμη πιο αυστηρός.
Και ξανά από την αρχή!
Αυτός είναι ο λόγος που πολλοί άνθρωποι περνούν χρόνια πηγαίνοντας σε έναν φαύλο κύκλο, που αποτελείται από:
υπερβολικό έλεγχο → απώλεια ελέγχου → ακόμη μεγαλύτερο έλεγχο.
Και ποτέ δεν μαθαίνουν το σημαντικότερο:
Να ρυθμίζουν τη συμπεριφορά τους!
«Μα εγώ χρειάζομαι πειθαρχία»
Φυσικά.
Η λύση δεν είναι να πούμε: «Φάε ό,τι θέλεις και όλα θα πάνε καλά.»
Ούτε είναι να καταργήσουμε κάθε όριο και κάθε δομή.
Αυτό θα ήταν το άλλο άκρο.
Ο στόχος είναι να αντικαταστήσουμε τον εύθραυστο έλεγχο με τον προσαρμοστικό έλεγχο.
Ο εύθραυστος έλεγχος λέει:
«Για να τα καταφέρω, δεν πρέπει να ξεφύγω ποτέ.»
Ο προσαρμοστικός έλεγχος λέει:
«Αν ξεφύγω, ξέρω τι να κάνω μετά.»
Και αυτές οι δύο προτάσεις δημιουργούν δύο εντελώς διαφορετικές ψυχολογικές πραγματικότητες.
Ο πραγματικός αυτοέλεγχος δεν είναι να κρατιέσαι συνέχεια
Αυτό ίσως είναι το σημαντικότερο σημείο ολόκληρου του άρθρου.
Έχουμε μάθει να θεωρούμε αυτοέλεγχο το:
«Δεν θα φάω.»
«Θα αντισταθώ.»
«Θα αντέξω.»
«Δεν θα ξεφύγω.»
Όμως ένας πολύ πιο ώριμος αυτοέλεγχος είναι:
Μπορώ να φάω χωρίς να πιστεύω ότι κατέστρεψα κάτι.
Μπορώ να σταματήσω χωρίς να χρειάζεται να είμαι τέλειος.
Μπορώ να έχω μία διαφορετική ημέρα, χωρίς να μετατραπεί σε διαφορετική εβδομάδα.
Μπορώ να επιστρέψω στο επόμενο γεύμα χωρίς ενοχή, τιμωρία ή αντιστάθμιση.
Με άλλα λόγια:
Αυτοέλεγχος δεν είναι να μην ξεφεύγεις ποτέ.
Είναι να μη φοβάσαι ότι, αν ξεφύγεις, δεν θα μπορέσεις να επιστρέψεις!
Αυτό είναι το σημείο που αλλάζει όλο το αδυνάτισμα
Φαντάσου δύο ανθρώπους.
Ο πρώτος σκέφτεται:
«Πρέπει να προσέχω συνέχεια, γιατί αν ξεφύγω την πάτησα.»
Ο δεύτερος:
«Ξέρω τι κάνω τις περισσότερες ημέρες και ξέρω επίσης τι να κάνω όταν κάτι δεν πάει σύμφωνα με το σχέδιο.»
Ποιος από τους δύο έχει περισσότερο πραγματικό έλεγχο;
Παράξενο, αλλά πιθανότατα ο δεύτερος.
Έχει ίσως λιγότερες απαγορεύσεις.
Αλλά έχει περισσότερες δεξιότητες.
Δεν βασίζεται στο να είναι τέλειος.
Βασίζεται στο ότι ξέρει να προσαρμόζεται!
Εκεί βρίσκεται η φιλοσοφία του MorphoMastery®
Αυτός είναι ένας από τους βασικούς λόγους που στο MorphoMastery® δεν αντιμετωπίζουμε το αδυνάτισμα σαν ένα χαρτί διατροφής που πρέπει κάποιος να ακολουθεί μέχρι να τελειώσει.
Το διατροφικό πλάνο είναι σημαντικό.
Αλλά δεν είναι όλο το σύστημα.
Γιατί κάποια στιγμή θα έρθει η πραγματική ζωή.
Και τότε ο άνθρωπος χρειάζεται κάτι πολύ περισσότερο από το να γνωρίζει πόσα γραμμάρια θα φάει.
Χρειάζεται να ξέρει:
Τι κάνω όταν πεινάσω περισσότερο;
Τι κάνω όταν βγω έξω;
Τι κάνω όταν φάω παραπάνω;
Τι κάνω όταν έχω μία δύσκολη ημέρα;
Τι κάνω όταν χάσω για λίγο τον ρυθμό μου;
Τι κάνω αύριο;
Και κυρίως: τι κάνω στο αμέσως επόμενο γεύμα;
Γιατί εκεί βρίσκεται η πραγματική αυτονομία.
Όχι στο να χρειάζεσαι για πάντα κάποιον να σου λέει τι να φας.
Αλλά στο να μαθαίνεις σταδιακά να διαχειρίζεσαι τον εαυτό σου τόσο καλά, ώστε να χρειάζεσαι αυτόν τον κάποιον όλο και λιγότερο!
Δεν χρειάζεται να ξαναρχίσεις
Εδώ βρίσκεται και μία από τις βασικότερες αρχές του MorphoMastery®:
Δεν χρειάζεται να ξαναρχίσεις. Χρειάζεται να επιστρέψεις.
Το «θα ξαναρχίσω» σημαίνει:
«Αυτό που είχα χάθηκε… πάει.»
Η επιστροφή σημαίνει:
«Δεν χάθηκε τίποτα. Απλώς απομακρύνθηκα προσωρινά.»
Έφαγες περισσότερο;
Επιστρέφεις.
Πέρασε ένα Σαββατοκύριακο διαφορετικά;
Επιστρέφεις.
Πήγες διακοπές;
Επιστρέφεις.
Είχες μια δύσκολη εβδομάδα;
Επιστρέφεις.
Χωρίς εξιλέωση.
Χωρίς τιμωρία.
Χωρίς «από Δευτέρα».
Χωρίς να κόψεις το φαγητό την επόμενη ημέρα για να πληρώσεις το χθεσινό.
Απλώς επιστρέφεις στην επόμενη σωστή απόφαση.
Αυτός είναι και ο λόγος που η ενοχή κάνει τόσο μεγάλη ζημιά
Η ενοχή δεν διορθώνει ένα γεύμα.
Συχνά του δίνει συνέχεια.
Γιατί όταν ο άνθρωπος σκέφτεται:
«Έκανα κάτι κακό.»
εύκολα περνά στο:
«Τα χάλασα.»
και από εκεί στο:
«Αφού τα χάλασα…»
Ένα γεύμα που θα μπορούσε να τελειώσει σε είκοσι λεπτά, αποκτά ουρά δύο ημερών.
Γι’ αυτό δεν μας ενδιαφέρει να εκπαιδεύσουμε ανθρώπους που φοβούνται να κάνουν λάθος.
Μας ενδιαφέρει να εκπαιδεύσουμε ανθρώπους που ξέρουν τι να κάνουν μετά το λάθος.
Η καλύτερη διατροφή δεν είναι αυτή που δεν παραβιάζεται ποτέ
Είναι αυτή που επιβιώνει όταν παραβιαστεί!
Αυτή είναι ίσως μία από τις σημαντικότερες διαφορές ανάμεσα σε μία δίαιτα και σε ένα πραγματικό σύστημα αλλαγής συμπεριφοράς.
Η δίαιτα λειτουργεί όσο την ακολουθείς.
Το σύστημα πρέπει να λειτουργεί ακόμη και όταν για λίγο δεν την ακολουθείς.
Γιατί τότε ακριβώς τη χρειάζεσαι περισσότερο.
Δεν θέλουμε περισσότερο πόλεμο με το φαγητό
Θέλουμε λιγότερο.
Δεν θέλουμε να κοιτάς ένα γλυκό και να χρειάζεσαι ηρωισμό.
Δεν θέλουμε κάθε έξοδος να είναι τεστ χαρακτήρα.
Δεν θέλουμε κάθε απόκλιση να γίνεται προσωπική αποτυχία.
Δεν θέλουμε να ζεις όλη σου τη ζωή λέγοντας στον εαυτό σου:
«Κρατήσου.»
Ο στόχος δεν είναι να μάθεις να κρατιέσαι καλύτερα.
Είναι να μάθεις να μη χρειάζεται να κρατιέσαι όλη την ώρα.
Γιατί η καλή διατροφή δεν πρέπει να κερδίζει καθημερινά έναν πόλεμο με τον εαυτό σου.
Πρέπει κάποια στιγμή να σταματήσει ο πόλεμος.
Ο έλεγχος που πραγματικά χρειάζεσαι
Δεν μπορείς να ελέγξεις τα πάντα.
Δεν μπορείς να ελέγξεις τι θα δείξει αύριο η ζυγαριά.
Δεν μπορείς να ελέγξεις κάθε κοινωνικό τραπέζι.
Δεν μπορείς να εγγυηθείς ότι ποτέ δεν θα φας περισσότερο.
Δεν μπορείς να εγγυηθείς ότι κάθε εβδομάδα της ζωής σου θα είναι ιδανική.
Μπορείς όμως να ελέγξεις κάτι πολύ σημαντικότερο:
Την επόμενη κίνησή σου.
Και όταν ο άνθρωπος μάθει ότι πάντα υπάρχει μία επόμενη κίνηση, μειώνεται και ο φόβος της παρέκκλισης.
Δεν χρειάζεται πλέον να είναι τέλειος για να αισθάνεται ασφαλής.
Έχει κάτι καλύτερο από την τελειότητα.
Έχει τρόπο επιστροφής.
Αν προσπαθείς χρόνια, ίσως δεν χρειάζεσαι άλλη μία δίαιτα
Ίσως ξέρεις ήδη πάρα πολλά για το τι «πρέπει» να φας.
Ίσως το πρόβλημα δεν είναι ότι σου λείπουν άλλοι δέκα διατροφικοί κανόνες.
Ίσως αυτό που δεν έμαθες ποτέ είναι:
πώς να ζεις μέσα στη διαδικασία,
πώς να διαχειρίζεσαι τις εξαιρέσεις,
πώς να αντιμετωπίζεις μία δύσκολη ημέρα,
πώς να τρως χωρίς φόβο,
πώς να σταματάς χωρίς ενοχή
και πώς να επιστρέφεις χωρίς να αισθάνεσαι ότι ξεκινάς πάλι από το μηδέν.
Αυτό ακριβώς είναι που προσπαθούμε να αλλάξουμε μέσα από το MorphoMastery®.
Γιατί ο στόχος δεν είναι απλώς να χάσεις κιλά.
Ο στόχος είναι κάποια στιγμή να μπορείς να πεις:
«Ξέρω να με διαχειρίζομαι.»
Και όταν φτάσεις εκεί, δεν έχεις απλώς αδυνατίσει.
Έχεις αποκτήσει κάτι πολύ σημαντικότερο:
την εμπιστοσύνη ότι, ακόμη κι όταν η ζωή δεν πάει σύμφωνα με το πρόγραμμα, εσύ ξέρεις πώς να επιστρέψεις.
Και ίσως τελικά αυτό να είναι ο πραγματικός αυτοέλεγχος.
Σημείωση: Η περιστασιακή υπερκατανάλωση φαγητού δεν ταυτίζεται με τη διαταραχή υπερφαγίας. Επαναλαμβανόμενα επεισόδια έντονης απώλειας ελέγχου, σημαντική ψυχική δυσφορία ή συμπεριφορές αντιστάθμισης χρειάζονται αξιολόγηση από κατάλληλα καταρτισμένο επαγγελματία υγείας.
